Biletgalleri 
I biletgalleriet er det mulig å legge inn bileter (bare medlemmer).
Andre kan bare se biletene.

Ordskifte
Innlegg kan bare skrives av medlemmer.
Andre kan bare lese innleggene.

Medlemskap - Kontakt oss

Åpner e-post programmet

Norsk kvedarforum skipa Kvedarseminar 2009 - Engang var vi som vinden - i Halden 4.- 6. september 2009 i samarbeid med Norsk folkemusikklag, Østfold musikkråd og Halden historiske samlinger.

Aktuelle lenker
NRK: Salmer til alle tider
om Elias Akselsen

Norsk folkemusikklag seminar på Gol i 1999

Norsk visearkivs nyhetsbrev nr 2, 2009 PDF fil

Det nordisk balladenetttverketVaxsjö Universitet

Taternes landsforening
Norsk Folkemusikklag
Halden Historiske Samlinger
Fredrikshalds teater

RAPPORT FRÅ KVEDARSEMINAR 2009
Engang var vi som vinden.

Og så begynner gamle Karl Gustav å synge.
Først lavt, så høyere, sikrere. Og Karl Magnus lytter, for han kjenner mange av de gamle visene alt, men han kjenner verken tonen eller orden i denne.

"Du falne stjerne i fremmed land
kom tilbake til hjemmets strand ..."

Snart faller han inn i melodien og synger med, og sangen vokser til noe som er større enn ham selv, synes han, under den høye himmelen, ja større og sterkere enn både jern-folket og alle som skal være så sterke, for sangen frigjør en makt som alle verdens metaller mangler.

Og han tenker at moren ville sagt, om hun hadde vært her nå, at Gud skapte sangen for at menneskene skulle glemme sorgen over det vonde her i verden. (Britt Karin Larsen 1998: De usynliges by: 418)

Laila har vore den som har dratt oss inn i detta. Ho fortjener stor takk for at vi nå blir inkludert! Ho er ein fin representant for folket vårt. (Anna Gustavsen, takketale 6.oktober 2009)

Eg er stolt over at Norsk folkemusikklag er med i arbeidet med dette, og glad over å ha fått del i denne type kunnskap og oppleving. (…) Samarbeidet med Norsk kvedarforum har har utvida kunnskapen om og forståinga for likskap og skilnad, (…) og for fyrste gong har eg følt meg skandinavisk. – Og det er ein god følelse! (Vigdis Espeland, takketale 6. september 2009)

No skjer det så mykje spennande at eg vurderer å flytte ned til fastlandet att! (Herdis, Longyearbyen, skjermbrev 10. .september 2009)

Norsk kvedarforum skipa Kvedarseminar 2009 Engang var vi som vinden i Halden 4.- 6. september 2009 i samarbeid med Norsk folkemusikklag, Østfold musikkråd og Halden historiske samlinger. Seminaret samla 50 deltakarar, konsertane vel 40 betalande.

Utøvarar med finsk, svensk og norsk reisande bakgrunn var representerte saman med norske kvedarar. I tråd med det oppsette programmet vart det gjennomført to offentlege konsertar, foredrag og musikkforedrag, deltakarkurs og 2 kveldseter med bordet rundt-song.
Tilskot er løyvd frå Romani/Taternes Kulturfond, Fond for utøvende kunstnere, Fond for lyd og bilde, Nordisk kulturfond og Rådet for folkemusikk og folkedans, Landslaget for spelemenn, Kulturminneåret 2009, Sangløftet-Østfold Musikkråd og Halden kommune.
Det ærverdige Fredrikshalds Teater frå 1838, nå Noregs eldste teaterbygning i bruk, var ramme for alle arrangementa.

Stor takk til medarrangørar og dei som støtta tiltaket, særskild takk til utøvarane som gjorde det heile til ei ugløymeleg oppleving, og til Eli Storbekken, Laila Yrvum, Halvor Håkanes, Ruth Anne Moen og Veslemøy Fjerdingstad for planlegginga og gjennomføringa av eit i alle måtar vellykka Kvedarseminar 2009.
Særskild takk også til vertskapet for Halden historiske samlingar.

Konsertane
Opningskonserten fredag 4. september starta Henning Gustavsen med kjempevisa Tideman gå’ og opningstale ved varaordførar i Halden, Wenche Olsen.
Halvor Håkanes las utdrag frå De usynliges by, andre boka i Britt Karin Larsens trilogi om taterfolket (1997-1999) (sjå vignettekst).
Som to i mangfaldet av flotte musikkinnslag førde Eli Storbekken inn dei to finske gjestene og med dei ”finsk sigøynermoll”, og Laila Yrvum med Visa hennes bestemor og sjølvskriven musikk på romani, med Ava Kei (Se min Ild) som overgang til dei to svenske og deira smakebitar frå prosjektet musikalske møte mellom romani- og songtradisjon i Småland.

Det musikalske møtet mellom nordiske utøvarane, Laila Yrvum, Noreg, Seppo fon Palm og Kai Åberg, Finland, Ralf Novak Rosengren og Marie Länne Persson, Sverige, hadde middelalderballader som tema.
Fellesinnslaget Høstdrøm – Aldri får man den man elskar – fekk heile salen med i omkvedet, og Rosengrens Min moder, ei vise frå slutten av 1800-talet, likeeins fekk salen med i Så klandra mej ej nær jäg gråter,/ nej, klandra mej ej nær jä går. / Ty, jäg längtar hem til min moder / som är tusende mil härifrån. Dette omkvedet inngjekk som "slager" under seminaret på line med Hei Romani Raklo.

Konserten laurdag 5. september
Engang var vi som vinden, Romani og kvedarkonsert, var som opningskonserten mønstergyldig effektivt og elegant leidd av Halvor Håkanes, Laila Yrvum og Eli Storbekken.
Med fine songbruer og få ord førde dei programmet frå utøvar til utøvar, det eine flotte og sterke song- og spelinnslaget etter det andre:
Elias Akselsen, dels til eige gitartonefylgje, Veronica Akselsen til tonefylgje av Atle Lillesveen, Henning Gustavsen, Kirsten Bråten Berg, Kjell Hove, Ralf N. Rosengren til eige gitartonefylgje, Seppo fon Palm til tonefylgje av Kai Åberg. Kai Åberg, Seppo fon Palm, Eli Storbekken, Halvor Håkanes, Laila Yrvum, Ralf Novak-Rosengren, Henning Gustavson



Kai Åberg, Seppo fon Palm, Eli Storbekken, Halvor Håkanes, Laila Yrvum, Ralf Novak-Rosengren, Henning Gustavson     Foto: Knut Utler.


Seminaret
Seminaret starta med sangen Se min ild i mørkret brenner i samsong under leiing av Eli og Laila. Denne velkjende visa er, i fylgje seminargruppa, ein av tydelegvis få songar som synest vera allment kjent fellesstoff i norsk og reisande tradisjon.
Foredraget Romanifolkets musikalske uttrykksformer av Gjermund Kolltveit bygde på eit innsamlings- og dokumentasjonsprosjekt Norsk folkemusikksamling driv med støtte frå Norsk forskningsråd. Det er kopla til skandinavisk forsking om emnet, jf Nordisk konferanse 30 august. 2009, og til nasjonale og internasjonale program for å dokumentere kulturelt mangfald og fleirkulturell tradisjon, som Europarådets program for nasjonale minoritetar og UNESCO- programmet for Verdens immaterielle kulturarv.

Han orienterte om bakgrunnen for prosjektet, frå det fyrste NFL-seminaret om emnet på Gol 1999, med ”oppdaginga” av musikk-kulturen og utøvarane Laila Yrvum, Lasse Johansen og Elias Akselsen, og påfylgjande plateutgjevingar.
Prosjektet har m.a. som mål å samle inn og dokumentere musikalske uttrykk, stil, repertoar og bruksmåtar.
Han påpeikte at i bygdesamfunna har folk reist ut og heim og førd musikk til og frå, og at musikkimpulsane mellom norske og reisande har vore gjensidige, slik bl.a. tradisjon og forsking om spelmenn som Fant-Karl (Mary Barthelemy 2007) og Peter Strømsing (Tysvær kommune 2009/Skard) syner.
Men i motsetnad til spelet har songen vore innovervend og har i større grad bevara eldre stildrag. Spørsmålet - kva er ei tatervise? gav han mange svar: alt frå ei vise laga av ein tater til mangfaldet av musikk- og songkultur. I vår tid omfattar det så vel norsk og amerikansk country og kristne, særleg frikyrkjelege, religiøse tekster og tonar.
Om det finst ein ”tatersleng” i det mangfaldige songstoffet, slik det i Agder var tale om ”taterslengen” i spel, har også varierande svar i miljøet, det kan dreie seg om individuelle og regionale forskjellar og om endringar over tid.
Illustrert med bl.a. opptak frå 1938 av visa Dypt inn i granskogen og frå 1952 av Dybendalvisa oppsummerte han som typisk: eldre tonalitet, ornamentikk (” krullar”), glidetonar, melismer, frasering med sterk markering av høgdepunkt og neddemping, i tillegg til vibrato (”forbudt” i, men bevara i miljø utanfor norsk folkemusikkmiljø). Han understreka elles songen som viktig samanbindande element, songgleda, tekstmangfald og ein samsong der alle syng med, også om visa er ukjend, og med ”det ekte følte” for bodskapen i visa.

Av erfaringar frå innsamlinga nemnde han ein skepsis, mot seg og prosjektet som statleg tiltak, men som kan vende seg når samtala er dreia inn på dei næraste. Gjerne kjem songen gjennom mor eller far: ”Mamma song denne”, og - å syngje gjennom ein annan person - karakteriserer han som typisk for innsamlingssituasjon. Kolltveit peika til slutt på alt det ugjorte og at det er viktig at tatrane sjølve står for innsamling, slik Laila Yrvum m. fl. nå får støtte til.


Anna Gustavsen og Laila Yrvum. Foto Kari Haugen Skoland

I tablået De reisendes liv før og nå, ei samtale om songen mellom Laila Yrvum og Anna Gustavsen, gav Anna glimt frå barndoms- og ungdomsminne frå reiser omkring i heile Noreg, også aktualisert i reiseruteprosjektet ved Glomdalsmuseet. Namnet på dette prosjektet, ”Lasjeo drom” - bra veg, er dekkjande for skildringa av reisene: ”gode minner frå eit godt, men hardt liv”, der songen ikkje berre var viktig i seg sjølv, men også vesentleg for levebrødet.

Som yngst og einaste jente lærde Anna songar av dei 4 brørne sine, og i samsongen var hennar ljose jentestemme viktig blant brørnes djupe. Forteljinga om moras song når ho laga mat over bål under ei gran er eit sterkt bilete av ein heim, ubunde av stad og tid. Forteljinga om gode sumardagar med song for slåttfolk på små gardar i kvilingstund, der tørklær vart breidde ut og bonden skjenkte øl, og om utemøte med song i pinsevennsamlingar på Gardermoen midt på vinteren likeeins gode, sterke bilete. Songen låg til morslekta; dei var stolte av og medvetne om krafta i songen og at han gav uttrykk og utløp for kjensler.

Alltid song, og alle slags viser: ungdomtidas viser, skrive ned t.d. frå Radio Luxemburg, og dei gamle visene som alle, unge og gamle, song; romantiske Taterleirens bål om Tater-Maria, skjønnest (…) når hennes tatergutt var nær, hjerte-smerte Dybendalvisa, lystig skjemtande Romano raklo som kunne syngjast utan at buroen, fastbuande, forsto at songen ekskluderte og dels var spottande om han sjølv.
Sangen var fals når fastbuande kom til teltbakken: Skal jeg synge for deg for ei kake? (Laila) eller med gitaren rundt om frå hus til hus (Anna). Sang var også eit signal: /Kjempevisa – Godag på deg du Tidemand Gå’  /haver du sovet for lenge eller / haver du sovet hos min søster i natt, betydde bråk og ungar flaug unna.
Favorittsongen var om Gud, salmer og religiøse viser (sjå td NRK salmer til alle tider ). Barne- og voggesong kunne diktast på ståande fot til rare ord, eller enkle – ho er ungen til mamma si, eller var dei vanlege kjende frå norsk tradisjon som Reven sat på sæte, og songleiken, alltid dei vanlege norske. Denne medrivande skildringa av minner frå songstunder og songane om glede, kjærleik og hjartesorg gjorde dette tablået til eitt av seminarets absolutte høgdepunkt. F

Foredraget Song tradition of the Roma people - Kaalefolket - i Finland av Kai Åberg og hans gitarspel og Seppo fon Palms song var imponerande både musikalsk og som uttrykk for det mangfaldige i stoffet. Kaalefolket er innvandra til Finland, i hovudsak gjennom Sverige på 1600-talet, men også frå Holland, og utgjer i dag ein minoritet på 10000 i Finland og 3000 finsk-romani i Sverige. I eit prosjekt 1994 vart det, i tillegg til religiøst songstoff, samla inn 1000 songar i romanitradisjon, i hovudsak formidla av profesjonelle dansemeistrar. Typisk for denne er pentatonisk frygisk skala, ”kales”. Songtradisjonen er todelt, ein gamal stil, typisk to og firstrofig i ”a-b-b- a”-struktur, og ein yngre med vibrato og sakte ballade, ”balado robato”; kjærleiksongar, kampsongar og fengselssongar.

Tradisjonelt var songen knytt til slekter og overførd frå foreldre til born, men frå 1970-åra og parallelt med gjenoppliving av interessa for finsk folkemusikk har denne yngre tradsjonen spreidd seg og inspirert særleg unge gutar og pregar sterkt rock, pop og jazz i dag. Dei to gav smakebitar frå kaalefolkets tradisjonelle songar og songstil og den nyare med tango og ”Diangosongar” frå fransk til glissandospel, ein arv frå den elektriske gitaren.
Spelet er særmerkt av forslag (grace notes), flytande rytme (rubato) og talande (parlando) spel, tilpassa den rolege songstilen.

Seppo og damene. Foto

Viser på vandring. Likt og ulikt i form og framføring, songsete om fellesstoff i norsk og tatertradisjon tok ei noko anna vending enn tiltenkt, kanskje dels fordi fellesstoffet faktisk er mindre enn forventa. At samtala mellom utøvarane gjekk noko på sida av det musikkfaglege perspektivet om likskap og skilnad var eit interessant uttrykk for at ei songstund utviklar sin eigen dynamikk i tillegg til songen som gjevande og interessant tonekunst. Samtala, leidd av Ruth Anne Moen, illustrerte at songmøtet, song- og tonemangfaldet reiser mange spørsmål å gå vidare med for samlingar og seminar.

Musikkforedraget sundag 6.september med Leiv Solberg og Stian Carstensen var ein forrykande multiinstrumentell oppvisning av spel i veksling mellom samspel og spel med fylgje, Solberg for det meste med gitaren og Carstensen med trekkspelet, og dei to veksla om å ha ordet om framføring og demonstrasjon. Det var slåttespel i tradisjon frå møte mellom reisande og lokale spelmenn Sør i Noreg og ”brådikting”, improvisasjonar, inspirert av eigne møte med dei reisande, Carstensen særleg frå samarbeidet med Elias Akselsen: Som døme kan nemnast Tinnemannen med fele og fløyte, trekkspelspel og plystring av Carstensen, demonstrasjon av balkaninspirasjonar, over stev og imponerande ” brådikting” på trekkspelet til songinnslag med Laila Yrvum til gitar og trekkspelfylgje, sjølvlaga skjemtstev, reinlender etter Litj-Fredrik i Drangedal i ”bluegrasdragt” og Romano raklo.
Deira tolking av tradisjonen var ein ”leik at alt er lov”-bodskap.

Kurs
Deltakarkurset var organisert over 4 halvøkter med 4 parallelle grupper som veksla, slik at alle kunne få med seg smakebit av utfordringane i songen til Kirsten Bråten Berg, Kjell Hove, Anna Gustavsen og Henning Gustavsen; notert frå Kirsten: No vi mi kvede og ha det gama (…) fyst mi e giptede e de for saint, frå Kjell: Den slipa ljåen gløser (…) og hjartelaus som dauden er slåttkarens ljå, frå Anna: Jeg var ung og uerfaren (…) og ble så tidlig narret av en fra Dybendal, og frå Henning:Tysta natten inga stjernor tindrar (…) en skjebne fram på enslig kyrkogård.

Kveldsete
Det var ”bordet rundt”-song på seminarhotellet etter båe konsertane, laurdagskvelden litt meir formell, under leiing av Henning Gustavsen og Laila Yrvum.

Nærleiken, dei flotte røystene og at songen dels veksla på spontan oppfordring, gav spesiell stemning og inntrykk til musikkminnet. Ingen nemnd, ingen gløymd er ein god regel, men for å understreka omfanget: Elias Akselsen startar og Kirsten Bråten Berg avløyser og fullfører mytisk dramatiske Varulven, Henning Gustavsen som kampklar utfordrar i kjempevisa Tidemand Gå’, Kjell Hove som fredsælt motstykke i Slåttekaren, Tone Hulbækmo med harpa si i Storkråka til dei mange tonane hans Kristian Aasmundstad frå Nord Fron og endeleg Tove Bøygard med gitarspel til songen sin Koma heim – ord for ord etter ei telefonsamtale ho høyrde under arbeidet sitt blant narkomane i Oslo – ei sterk tekst som indirekte fortel at samfunnet stadig skapar utgrupper.


Scena i Halden teater. Foto Kari haugen Skoland

Halden imponerte både med vilje til samarbeid og støtte, og ikkje minst som fysisk ramme rundt seminaret.
Det gamle teateret restaurert og velhalde som sjølve byen og festningen på berget, har ei scene og kulisser som gjev ein imponerande illusjon av hovudgata og byrom, og dertil eit scenegolv som som fullt ut forklarar uttrykket dei ”skrå bredder”. Denne grensebyen med stortida si under den norsk-svenske unionen 1814-1905, høver i alle måtar som treffpunkt for oppfylgjing av dette seminaret og andre interskandinaviske songtreff.

Oppfylging
Kvedarseminar 2009 var tematisk og organisatorisk ei vidareføring av seminaret som Norsk folkemusikklag hadde på Gol i 1999 (sjå NFL Årsskrift nr. 13. 1999)*, og både den faglege diskusjonen og evalueringa av seminaret viser at emnet er viktig for båe leirar, og bør og kan fylgjast opp på ulike måtar.

Dette seminaret var eit treffpunkt for reisande i Norden og gjev høve til å utvikle kontakt innad så vel som på tvers.
I Finland var det også eit seminar om emnet i sumar (se her>>), og komande NFL- års-skrift skal ha rapport frå båe. For dei med særleg interesse for forsking byr det nordisk balladenetttverket  (se her>>), høve til kontakt og utvikling av kunnskap og samarbeid om balladane generelt og som interskandinavisk og interetnisk kulturfenomen.

Til slutt må det nemnast at NRK gjorde opptak frå seminaret og venteleg vert det meir og høyre i radioen etter kvart.

Stev til halling av Peter Strømsing
Hr Peter fant sin halling høyra !
spill opp en lystig dans for meg.
Gje’ rom, gje’ rom, gje’ rom på golve;
dei greie gjentenn’ vi’ me sjå.

(Skar, J 1961: Gamalt or Setesdal I:148)

Jarnfrid Kjøk
jarnfrid@online.no